Yoritilganlik qanday bo‘lishi kerak: me’yorlar, SP va amaliy ma’no
Vatt, lyumen va lyuks tushunchalarini aniqlab olganimizdan keyin, eng amaliy savol paydo bo‘ladi: xonada qancha yorug‘lik bo‘lishi kerak?
Bunga bitta universal javob yo‘q. Yo‘lak, yashash xonasi, oshxona, ish stoli, kabinet yoki ustaxona uchun yoritilganlik darajasi turlicha bo‘ladi. Shu sababli yorug‘likni “ko‘z bilan chamalab” emas, vazifa va aniq sirt bo‘yicha hisoblash to‘g‘ri.
SP 52.13330.2016 nima?
SP — bu “qoidalar to‘plami”. SP 52.13330.2016 “Tabiiy va sun’iy yoritish” — binolar, inshootlar, xonalar, hududlar va ish joylarini yoritishga qo‘yiladigan talablar jamlangan me’yoriy hujjat.
Oddiy o‘quvchi uchun muhim narsa qisqartma yoki katta muhandislik jadvali emas, balki sodda g‘oya: turli xonalar turli darajadagi yorug‘likni talab qiladi. Yo‘lakni chizmachilik zali kabi yoritish shart emas, ish stolini esa yo‘lak zonasi darajasida qoldirish ham to‘g‘ri kelmaydi.
Shu bois SP’ni texnik yo‘riqnoma sifatida qabul qilish mumkin. U yoritilganlikning minimal oqilona darajasini tushunishga yordam beradi — undan past bo‘lsa, xona noqulay, charchatadigan yoki hatto xavfli bo‘lib qolishi mumkin.
Me’yor — bu butun yorug‘lik dizayni emas
Yoritilganlik me’yori ma’lum bir sirtga qancha lyuks tushishi kerakligini aytadi: polga, stolga, zinapoya pog‘onalariga, ish tekisligiga yoki boshqa zonaga.
Ammo yaxshi yoritish faqat raqam bilan tugamaydi. Kerakli lyuksni olish mumkin, lekin baribir noqulay muhit hosil bo‘lishi ehtimoli bor: ko‘z qamashtiruvchi yaltirashlar, keskin soyalar, sovuq kayfiyat yoki hamma vaziyatga bitta qattiq yorug‘lik.
Shuning uchun me’yorlar — poydevor. Yorug‘lik dizayni esa shu poydevorga ssenariylar, yorug‘lik yo‘nalishi, aksentlar, rang harorati, boshqaruv va ko‘rish qulayligi qo‘shilganda boshlanadi.
Lyukslar qayerda ayniqsa muhim
Yoritilganlikni “havoda” yoki chiroq quvvatiga qarab baholashmaydi. Uni odam ko‘rishi kerak bo‘lgan aniq sirtning o‘zida tekshirishadi.
Pol yuzasida
Ko‘pincha yashash xonalari, yo‘laklar, vannaxonalar va o‘tish zonalaridagi umumiy yoritish shu tarzda baholanadi.
Ish yuzasida
Stol, oshxona, ustaxona, peshtaxta yoki vitrina uchun yorug‘lik aynan ish bajariladigan joyning o‘zida yetarli bo‘lishi kerak.
Vertikal tekislikda
Bu vitrina, stend, oyna, ekspozitsiya, odamlarning yuzi va vertikal ish zonalari uchun muhim.
Oddiy qoida: vazifa qanchalik murakkab bo‘lsa, shuncha ko‘p yorug‘lik kerak
O‘tib ketish uchun bir daraja yetadi, oddiy xona uchun boshqasi kerak bo‘ladi, hujjatlar, chizmalar yoki mayda detallar bilan ishlashda esa yoritilganlik ancha yuqori bo‘lishi lozim.
O‘tish va yo‘l topish
Yo‘laklar, xollar, zinapoyalar va yordamchi zonalarda tushunarli hamda xavfsiz yorug‘lik zarur, ammo ish joyidagidek yuqori yorqinlik shart emas.
Yashash va dam olish
Yashash xonasida umumiy qulay yorug‘lik muhim. Ammo o‘qish, bo‘yanish, ovqat tayyorlash yoki ishlash uchun odatda mahalliy (lokal) manbalar kerak bo‘ladi.
Ishlash va ko‘zni zo‘riqtirish
Kabinetlar, loyiha zallari, ustaxonalar va aniq ish zonalarida yorug‘lik ko‘proq bo‘lishi kerak: u yerda xato ham, ko‘z charchashi ham qimmatroqqa tushadi.
Nega shunchaki “yanada yorqinroq qo‘yish” yetarli emas
Yorug‘lik ko‘p bo‘lsa, har doim ham yaxshi degani emas. Haddan tashqari yorqinlik ham xuddi yetishmovchilik kabi charchatishi mumkin.
Yorug‘lik ko‘zni qamashtirishi mumkin
Ko‘rish maydonida juda yorqin manba bo‘lsa, hatto me’yor bo‘yicha yoritilganlik yetarli bo‘lsa ham, noqulaylik paydo bo‘ladi.
Yorug‘lik soya berib qo‘yishi mumkin
Chiroq noto‘g‘ri joylashtirilsa, odamning o‘zi ish yuzasiga tushayotgan yorug‘likni to‘sib qo‘yadi.
Yorug‘lik “tekis” bo‘lib qolishi mumkin
Xonaning hamma joyida bir xil yorqinlik ko‘pincha interyerni zerikarli qiladi va chuqurlik hissini kamaytiradi.
Ssenariylar bo‘yicha yorug‘lik noqulay bo‘lishi mumkin
Yoritishning bitta rejimi kamdan-kam hollarda ham tozalashga, ham dam olishga, ham ishlashga, ham kechki muhitga mos keladi.
Yoritilganlik me’yorlariga misollar
Quyida SP 52.13330.2016 bo‘yicha bir nechta tushunarli yo‘nalishlar keltirilgan. Bu to‘liq yoritish loyihasining o‘rnini bosa olmaydi, ammo qiymatlar tartibini ko‘rish uchun yaxshi “shpargalka”.
| Xona yoki zona | Yorug‘lik qayerda muhim | Yoritilganlik | Qanday tushunish kerak |
|---|---|---|---|
| Yashash xonalari | Umumiy yoritish | 200 lk | Qulay umumiy yorug‘lik uchun bazaviy daraja. |
| Oshxonalar | Umumiy yoritish | 200 lk | Ish stolchasi (stoleshnitsa) uchun alohida yoritish qo‘shgan ma’qul. |
| Yo‘laklar, vannaxonalar, hojatxonalar | Harakat va yo‘l topish | 100 lk | O‘qish yoki ish uchun kerak bo‘ladigandan kamroq yorug‘lik yetadi. |
| Vestibyullar | Kirish zonasi | 50 lk | Kirish va yo‘nalishni tushunish uchun aniq yorug‘lik kerak. |
| Zinapoyalar va maydonchalar | Pog‘onalar va harakat | 20 lk | Xavfsiz o‘tish uchun minimal yo‘nalish. |
| Kabinetlar va ish xonalari | Ish yuzasi | 500 lk | Hujjatlar, ekran bilan ishlash va kundalik ofis vazifalari uchun. |
| Loyiha zallari va chizmachilik byurolari | Ish yuzasi | 750 lk | Aniq ko‘rish ishlarida ko‘proq yorug‘lik talab etiladi. |
| O‘quv zallari | Stollar va o‘qish joylari | 500 lk | Yorug‘lik uzoq o‘qishni ortiqcha zo‘riqishsiz qo‘llab-quvvatlashi kerak. |
| Kitob omborlari va arxivlar | Stellajlar | 200 lk | Qidirish, belgilash va materiallar bilan ishlash uchun yetarli. |
| Ustaxonalar | Verstaklar va ish stollari | 300 lk | Xavfsiz qo‘l mehnati uchun yorug‘lik zarur. |
Qiymatlar SP 52.13330.2016 “Tabiiy va sun’iy yoritish” hujjati bo‘yicha ma’lumot uchun yo‘nalish sifatida keltirilgan. Ishchi loyiha uchun hujjatning amaldagi tahririga tayanish, obyekt vazifasi, xona turi, ish yuzalari va ko‘rish qulayligi talablarini hisobga olish zarur.
Asosiy fikr
Yoritilganlik me’yorlari turli xonalar va zonalar uchun qancha yorug‘lik kerakligini tushunishga yordam beradi. Ammo yorug‘lik dizayni faqat jadvaldan iborat emas: lyukslardan tashqari, chiroqlar joylashuvi, yorug‘lik yo‘nalishi, yaltirashlarning yo‘qligi, ssenariylar va inson uchun qulaylik ham muhim.