Optik kattaliklar: yorug‘lik oqimi, yoritilganlik va yoritishni hisoblash
Svetilniklar, lampalar va LED lentalar elektr energiyasini yorug‘likka aylantiradi. Shuning uchun elektr kattaliklaridan keyin optik tushunchalarga o‘tish mantiqiy: lumen nima, u lyuksdan nimasi bilan farq qiladi va nega yoritishni hisoblamasdan kutilgan natija ko‘pincha amaliyotda boshqacha chiqadi.
Mundarija
- 1. Yorug‘lik oqimi. Lumenlar
- 2. Yoritilganlik. Lyukslar
- 3. Yoritishni hisoblash
- 4. O‘zini tekshirish uchun savollar
Har qanday svetilnik, lampochka, LED lenta va boshqa yoritish qurilmalari elektr energiyasini yorug‘lik energiyasiga aylantirish uchun xizmat qiladi.
Boshlang‘ich bosqichda eng ko‘p uchraydigan chalkashlik — lumen bilan lyuks o‘rtasida. Ular bir xil emas: lumenlarda manbaning yorug‘lik oqimi o‘lchanadi, lyukslarda esa — ma’lum bir nuqta yoki sirtning yoritilganligi.
Lumen va lyuks — bir xil tushuncha emas
Lumen manba umumiy hisobda qancha yorug‘lik chiqarishini ko‘rsatadi. Lyuks esa — kerakli nuqta yoki sirtga amalda qancha yorug‘lik yetib kelganini.
Shu sababli yorug‘lik oqimi bir xil bo‘lgan ikki svetilnik turlicha yoritilganlik berishi mumkin: biri nurni tor yo‘nalishga jamlaydi, boshqasi esa kengroq tarqatadi.
Ko‘zga tor nur ko‘pincha “yorqinroq” ko‘rinadi, ammo bu uning lumenlari ko‘proq degani emas. Bu shunchaki o‘sha lumenlar kichikroq hududga jamlangani degani.
Lyuks va lumen o‘rtasidagi farq
Lumen — yorug‘lik manbasiga tegishli, lyuks esa — ma’lum maydon yoki nuqtadagi yoritilganlikka.
Yorug‘lik oqimi. Lumenlar
Yorug‘lik oqimi — manba ko‘rinadigan diapazonda barcha yo‘nalishlarga tarqatadigan yorug‘likning umumiy intensivligi. U lumen bilan o‘lchanadi.
Muhim jihat: bu yerda gap aynan umumiy yorug‘lik miqdori haqida ketadi, devor, pol yoki stol ustidagi ma’lum bir dog‘ning ko‘zga qanchalik yorqin ko‘rinishi haqida emas.
Lumenni oddiy maishiy qurilma bilan aniq o‘lchab bo‘lmaydi. Buning uchun maxsus laboratoriya uskunalari qo‘llanadi: masalan, goniophotometr yoki integratsiyalovchi sfera.
Yorug‘lik oqimi qanday o‘lchanadi
Lumenlar cho‘ntakdagi oddiy asbob bilan emas, laboratoriya sharoitida o‘lchanadi.
“Barcha yo‘nalishlarga yoritadi” deganda shuni tushunish kerakki, nur tor yo‘nalishga jamlanishi ham mumkin (spot yoki fonar kabi), yoki kengroq burchakda tarqalishi ham mumkin. Yorug‘lik oqimi bir xil bo‘lsa, tor nur ko‘zga yorqinroq ko‘rinadi, chunki o‘sha lumenlar kichikroq hududga to‘plangan bo‘ladi. Shu bois “svetilnik qanchalik yorqin?” degan savolga faqat lumen qiymati bilan javob berish yetarli emas.
Yoritilganlik. Lyukslar
Lyuks bilan o‘lchanadigan yoritilganlik — yorug‘likning ma’lum bir nuqta yoki sirtga real yetib kelgan miqdorini ko‘rsatadi.
Lumenlardan farqli ravishda, lyuksni oddiy va arzon lyuksmetr bilan o‘lchash mumkin.
Yoritilganlik faqat yorug‘lik oqimiga bog‘liq emas: svetilniklar soni, tarqalish burchagi, nur yo‘nalishi, o‘lchov nuqtasigacha bo‘lgan masofa, shuningdek devor, shift, pol va mebeldan qaytgan aks ettirishlar ham ta’sir qiladi.
Yoritilganlik sxemasi
Lyuks manbani emas, balki yoritilayotgan sirt ustidagi natijani ifodalaydi.
Nega “svetilnik qancha uzoqqa yoritadi?” savoli aniq emas
Aslida bu savol shuni anglatadi: “Svetilnikdan qaysi masofada menga yetarlicha yorug‘ bo‘ladi?”
Demak, qo‘shimcha ma’lumotlarsiz savol to‘liq emas. Javob berish uchun yorug‘lik oqimi, tarqalish burchagi, nur yo‘nalishi va odam qaysi yoritilganlikni “yetarli” deb hisoblashini bilish kerak.
Yoritishni hisoblash
Turar joylarda talablar ko‘pincha erkinroq muhokama qilinadi, biroq ish joylari, ofislar, ustaxonalar, yo‘laklar, avtoturargohlar va boshqa ko‘plab hududlar uchun yoritilganlik me’yorlanadi.
Masalan, ofisdagi ish stolida kamida 300 lk bo‘lishi kerak, avtoturargohda esa — kamida 15 lk. Loyihalashda buni hisobga olish zarur, “ko‘z bilan chamalab” svetilnik o‘rnatish yetarli emas.
Yana bir muhim narsa: nuqtadagi yoritilganlikni faqat svetilniklarning o‘zi emas, balki devorlar, shift, interyer buyumlari, pol va mebeldan qaytgan aks ettirilgan yorug‘lik ham hosil qiladi.
Shu sababli nisbatan aniq hisob-kitobni xonaning maydonini “to‘g‘ridan-to‘g‘ri” olish bilan emas, balki maxsus dastur orqali bajarishadi, masalan DIALux.
DIALux’da hisob-kitob namunasi
Aniq hisoblash uchun xonaning geometriyasi, mebel joylashuvi va sirtlarning aks ettirish koeffitsiyentlarini inobatga olish kerak.
Shuning uchun maydoni bir xil bo‘lgan ikki xona uchun ham svetilniklar soni turlicha bo‘lishi mumkin. Masalan, devorlari to‘q rangli tor yo‘lak va yorug‘ rangdagi kvadrat xona bir xil maydonda ham turlicha yoritiladi, hatto bir xil svetilniklar ishlatilsa ham.
O‘zini tekshirish uchun savollar
1. Proyektor qancha lumen berishini qanday bilsa bo‘ladi?
Javobni ko‘rsatish
2. 1000 lm va 25 daraja tarqalish burchagiga ega spot qancha uzoqqa yoritadi?
Javobni ko‘rsatish
3. Mijozning “20 m² xonaga menga nechta svetilnik kerak?” degan savoliga javob berish uchun undan nimalarni aniqlash kerak?
Javobni ko‘rsatish
1. Xonaning o‘lchamlari va shakli.
2. Shift balandligi.
3. Xonaning vazifasi va kerakli yoritilganlik.
4. Svetilnik turi, uning yorug‘lik oqimi va nur burchagi.
5. Devor, shift va pol ranglari hamda ularning aks ettirish xususiyatlari.
6. Mebel, to‘siqlar va ish zonalarining mavjudligi.
Bu ma’lumotlarsiz faqat juda taxminiy baho chiqadi.