Elektrotexnika asoslari 1e-dars

Kuchlanish o‘zgartirgichlar: quvvat manbai, drayver, kuchlanish va tokni barqarorlashtirish

Rozetkada bizda o‘zgaruvchan kuchlanish bo‘ladi, ammo ko‘pchilik qurilmalar butunlay boshqa turdagi quvvatga muhtoj: 5 V, 12 V, 19 V yoki barqaror tok. Shu sababli tarmoq bilan qurilma orasida deyarli har doim o‘zgartirgich turadi: to‘g‘rilagich, transformator, quvvat bloki, drayver yoki invertor.

Mundarija

  1. 1. Eng sodda o‘zgartirgich — to‘g‘rilagich
  2. 2. Transformator
  3. 3. Impulsli quvvat manbai
  4. 4. Drayver
  5. 5. Invertor
  6. 6. O‘zini tekshirish uchun savollar

Biz allaqachon o‘zgaruvchan va doimiy kuchlanishning farqini bilamiz. Endi navbatdagi qadam — bir turdagi quvvatdan boshqasini qanday olishni tushunish.

Uyga tarmoqdan o‘zgaruvchan kuchlanish keladi. Ammo noutbukga taxminan 19 V doimiy kuchlanish kerak, telefonga — 5 V, ko‘plab LEDlarga — barqaror tok, ba’zan esa aksincha vazifa ham uchraydi: 12 V doimiy kuchlanishdan 220 V o‘zgaruvchan kuchlanish olish.

Bularning barchasini kuchlanish o‘zgartirgichlar hal qiladi.

Eng sodda o‘zgartirgich — to‘g‘rilagich

Agar vazifa faqat o‘zgaruvchan kuchlanishni doimiyga aylantirish bo‘lsa va murakkab barqarorlashtirish talab qilinmasa, to‘g‘rilagichdan foydalaniladi.

Eng oddiy yechim — tokni faqat bitta yo‘nalishda o‘tkazadigan diod. Amaliyroq variant esa — diodli ko‘prik: u manfiy yarim to‘lqinni “teskari aylantiradi” va chiqishda doimo bir xil qutblanishni hosil qiladi.

To‘g‘rilangandan keyin kuchlanish qutblanishi bo‘yicha doimiy hisoblanadi, ammo u hali ham mutlaqo tekis bo‘lib qolmaydi: chiqishda pulsatsiyalar saqlanib qoladi.

Bu usul sodda va ixcham, lekin u yuklamani tarmoqdagi sakrashlardan himoya qilmaydi va barqaror past kuchlanishni ta’minlab bermaydi.

O‘zgartirgichlarga misollar

To‘g‘rilagich, shnur ichiga o‘rnatilgan diodli ko‘prik, transformator, drayver, quvvat bloki va invertordan iborat kollaj

Bitta kollajning o‘zida ham ko‘rinib turibdi: mavzu faqat oddiy to‘g‘rilagich bilan tugamaydi — keyingi bosqichda transformatorlar, quvvat bloklari, drayverlar va invertorlar keladi.

To‘g‘rilashdan keyin kuchlanish bilan nima sodir bo‘ladi

O‘zgaruvchan, to‘g‘rilangan va silliqlangan kuchlanish grafiklari
O‘zgaruvchan kuchlanishda qutblanish almashib turadi
Diodli ko‘prikdan so‘ng manfiy qism musbatga aylanadi
Elektronika uchun odatda qo‘shimcha silliqlash ham kerak bo‘ladi

Transformator

Ko‘p holatlarda 220 V maishiy texnika va elektronika uchun ortiqcha bo‘ladi. Shuning uchun avval kuchlanishni pasaytirish talab etiladi.

Eng klassik yo‘l — transformator. Masalan, u 220 V o‘zgaruvchan kuchlanishni 12 V o‘zgaruvchanga aylantirishi mumkin, keyin esa uni to‘g‘rilash oson bo‘ladi.

Bu yo‘l sodda va tushunarli, ammo cheklovlari bor: yuklama ostida kuchlanish pasayib ketishi mumkin, quvvat katta bo‘lsa transformator og‘ir va hajmli bo‘lib qoladi.

Tuzilishi oddiy
Impulsli yechimlardagidek yuqori chastotali shovqinlar yo‘q
Quvvat katta bo‘lsa, vazni va o‘lchami ham katta bo‘ladi
Chiqish kuchlanishi o‘zgarib turishi mumkin

Impulsli quvvat manbai

Zamonaviy quvvat bloklarining aksariyati impulsli turga kiradi. Ularning ichida to‘g‘rilash ham, kuchlanishni o‘zgartirish ham, barqarorlashtirish ham, himoya sxemalari ham bo‘ladi.

Asosiy ustunligi — ixchamlik va oddiy transformatorli yechimlarga nisbatan chiqishning barqarorroq bo‘lishi.

Ya’ni tarmoq yoki yuklama o‘zgarganda ham, chiqish ko‘pincha ancha tekis saqlanadi.

Yengil va ixcham
Chiqishda barqarorlashtirilgan kuchlanish
Ko‘pincha himoya funksiyalari ichiga o‘rnatilgan bo‘ladi

Drayver

Hamma qurilmalarga ham barqaror kuchlanish shart emas. Masalan, LEDlar uchun ko‘pincha barqaror tok muhimroq.

Shunday vazifalar uchun drayverlar qo‘llanadi. Ularda chiqish kuchlanishi biroz o‘zgarishi mumkin, ammo tok belgilangan qiymatda ushlab turiladi.

Shu bois quvvat bloki va drayver bir xil narsa emas: biri kuchlanishni “ushlab turadi”, ikkinchisi esa tokni.

Quvvat bloki kuchlanishni barqarorlashtiradi
Drayver tokni barqarorlashtiradi
LEDlar uchun ko‘pincha drayver ko‘proq mos keladi

Invertor

Invertor teskari vazifani bajaradi: doimiy kuchlanishdan o‘zgaruvchan kuchlanish hosil qiladi.

Oddiy misol — avtomobil tarmog‘idagi 12 V dan maishiy 220 V ga o‘xshash kuchlanish olish va shu orqali odatiy qurilmani ishlatish.

Demak, undagi o‘zgartirish yo‘nalishi odatiy tarmoq quvvat blokinikiga qarama-qarshi.

Quvvat bloki: 220 V AC → past DC
Invertor: past DC → 220 V AC
Akkumulyator bor, lekin maishiy qurilma kerak bo‘lgan joylarda foydali

To‘g‘rilagich

O‘zgaruvchan kuchlanishni qutblanishi bo‘yicha doimiyga aylantiradi, ammo to‘liq barqarorlashtirishni bermaydi.

Transformator

O‘zgaruvchan kuchlanish darajasini o‘zgartiradi, lekin o‘zi mustaqil ravishda tayyor, barqaror DC bermaydi.

Quvvat bloki

Elektronika uchun kerakli barqarorlashtirilgan kuchlanishni ta’minlaydi.

Drayver

Belgilangan tokni ushlab turadi — bu ayniqsa LEDlar uchun muhim.

Invertor

Doimiy kuchlanishni o‘zgaruvchanga aylantiradi.

Teglar

#asoslar

O‘zini tekshirish uchun savollar

1. Noutbukni maishiy tarmoqqa faqat diodli ko‘prik orqali ulash mumkinmi? Nega?

Javobni ko‘rsatish
Yo‘q. Faqat diodli ko‘prikdan keyin kuchlanish to‘g‘rilangan bo‘ladi, ammo u juda yuqori, beqaror va pulsatsiyali chiqadi. Noutbukga aniq va barqaror doimiy kuchlanish kerak (odatda taxminan 19 V), deyarli tarmoq darajasidagi to‘g‘rilangan signal esa mos kelmaydi.

2. Impulsli quvvat blokining transformatorga nisbatan beshta afzalligini ayting.

Javobni ko‘rsatish
Quyidagi afzalliklarni keltirish mumkin:
1. Vazni kichikroq.
2. O‘lchami kichikroq.
3. Chiqish kuchlanishi barqarorroq.
4. Ko‘pincha himoya funksiyalari o‘rnatilgan bo‘ladi.
5. Kirish kuchlanishi va yuklama o‘zgarishlariga odatda yaxshiroq moslashadi.

3. Quvvat bloki bilan drayverning farqi nimada?

Javobni ko‘rsatish
Quvvat bloki odatda kuchlanishni barqarorlashtiradi, drayver esa tokni barqarorlashtiradi. Oddiy elektronika uchun ko‘proq quvvat bloki kerak bo‘ladi, LEDlar va shunga o‘xshash yuklamalarda esa ko‘pincha aynan drayver talab qilinadi.

Maqola navigatsiyasi