Ishga tushirish toki. Termistor
Yoritish tizimi ish toki bo‘yicha to‘g‘ri hisoblangan bo‘lsa ham, yoqish paytida hammasi boshqacha kechishi mumkin: avtomat o‘chib qoladi, rele kontaktlari yopishib qoladi, kalit tezroq yeyiladi. Ko‘pincha sabab montajdagi xato emas, balki juda qisqa davom etadigan, ammo juda katta bo‘ladigan ishga tushirish tokidir.
Mundarija
- 1. Pik tok qayerdan paydo bo‘ladi va nimasi bilan xavfli
- 2. Muammoni qanday hal qilish mumkin. Termistor
- 3. O‘zini tekshirish uchun savollar
Vaziyatni tasavvur qiling: siz LED yoritgichlar, lampalar va lentani tanladingiz, ish tokini hisoblab chiqdingiz, sim kesimini moslab oldingiz va zaxira bilan avtomatik o‘chirgich o‘rnatdingiz. Hammasi tartibli yig‘ilgan, qisqa tutashuv yo‘q, ammo yoritish liniyasini yoqqaningizda avtomat baribir ishlaydi.
Gap shundaki, hisob-kitob odatda nominal ish toki bo‘yicha qilinadi. Lekin yoqish onida tok qisqa muddatga odatdagidan bir necha baravar yuqori bo‘lishi mumkin.
Demak, muammo har doim ham sxema noto‘g‘ri yig‘ilgani emas. Ba’zan hammasi aynan ishga tushirish toki bilan bog‘liq bo‘ladi.
Muammoga birinchi bo‘lib nima javob qaytaradi
Avtomatik o‘chirgich doimiy ortiqcha yuklama sababli emas, balki yoqish paytidagi juda qisqa pik tok tufayli ham ishlashi mumkin.
Pik tok qayerdan paydo bo‘ladi va nimasi bilan xavfli
Quvvat manbalari, drayverlar, LED lampalar va ko‘plab yoritgichlar ichida kondensatorlar bo‘ladi. Ular quvvatni filtrlash va silliqlash uchun kerak.
Qurilma o‘chiq turganda kondensatorlar zaryadsiz bo‘ladi. Quvvat berilgan zahoti ular juda tez zaryadlana boshlaydi va qisqa vaqt ichida tarmoqdan juda katta tok “olib” qo‘yadi.
Ana shu qisqa, ammo kuchli sakrash ishga tushirish toki deb ataladi. Tarmoq uchun bu deyarli qisqa tutashuvga o‘xshaydi, garchi ishga tushgandan keyin sxema odatdagi rejimda ishlashi mumkin bo‘lsa ham.
Kondensatorlar — ishga tushirish effektining asosiy manbai
Kondensatorlar deyarli har bir zamonaviy elektron qurilmada bor. Shu sababli ishga tushirish toki muammosi tez-tez uchraydi.
Nega bu LED texnikasida ayniqsa seziladi
LED lampalar, drayverlar va quvvat manbalarida kirish kondensatorlari bo‘ladi. Ular bo‘sh turgan paytda, yoqilganda maksimal mavjud tok bilan zaryadlana boshlaydi.
Agar bir vaqtning o‘zida ko‘p yoritgich yoqilsa, ularning ishga tushirish toklarining yig‘indisi hosil bo‘ladi. Natijada ish rejimida uncha ko‘p iste’mol qilmaydigan liniya start paytida juda og‘ir impuls berishi mumkin.
Shuning uchun ba’zan yoritish liniyasi go‘yoki to‘g‘ri hisoblangan bo‘lsa ham, avtomat aynan ishga tushish paytida vaqti-vaqti bilan o‘chib qoladigan holatlar uchraydi.
Nega ayrim yoritgichlar boshqalariga qaraganda “yumshoqroq” ishlaydi
Yumshoq ishga tushirish funksiyasiga ega drayverlar mavjud. Ular avval ichki kondensatorlarni muloyimroq zaryadlaydi, so‘ng yuklamani normal rejimga olib chiqadi.
Bunday yoritgich ko‘pincha darhol emas, kichik kechikish bilan yonadi. Odatda bu yaxshi belgi: demak, ichkarida tarmoqka startdagi zarbani kamaytiradigan sxema bor.
Avtomatning o‘chishidan tashqari yana qanday oqibatlar bo‘lishi mumkin
Ishga tushirish toki faqat avtomatni o‘chirib yuborishi bilan xavfli emas. Kalit yoki rele kontaktlari yopilganda sezilarli uchqun paydo bo‘ladi va u kontakt guruhini kuydiradi.
Oddiy kalitda bu avvaliga bilinmasligi mumkin, ammo vaqt o‘tishi bilan kontaktlar kuyib, yeyila boshlaydi. Releda esa holat og‘irroq bo‘lishi mumkin: kontaktlar ba’zan yopishib qoladi.
Agar kommutatsiya elektron kalitlar yoki tranzistorlar orqali bajarilsa, kuchli ishga tushirish toki ularni shikastlashi mumkin — natijada qurilma yoqilgan holatda “osilib” qoladi.
Muammoni qanday hal qilish mumkin. Termistor
Ishga tushirish tokini cheklashning eng amaliy yo‘li — zanjirga NTC-termistor (ishga tushirish tokini cheklagich) qo‘shish.
Element sovuq bo‘lganda uning qarshiligi yuqoriroq bo‘ladi va start impulsini ushlab turadi. Qizigach, qarshilik pasayadi va u yuklamaning normal ishlashiga kamroq xalaqit beradi.
Sinovlaringizda 5D-15 va 10D-11 termistorlari yaxshi natija ko‘rsatgan, ammo umuman olganda vazifaga qarab taxminan 5–20 Om qarshilikdagi boshqa variantlar ham qo‘llanadi.
NTC termistorlariga misollar
Startdagi tok sakrashini cheklash uchun zanjirga aynan shunday elementlar o‘rnatiladi.
Termistorni ulash sxemasi
Esda tutish kerak bo‘lganlari
O‘zini tekshirish uchun savollar
1. LED yoritgichli, to‘g‘ri hisoblangan sxemada ham yoqish paytida nega “avtomat urib yuborishi” mumkin? Avtomatni almashtirish yordam beradimi? Yoritgichlarni almashtirishchi?
Javobni ko‘rsatish
Avtomatni shunchaki kattaroq nominalga almashtirish — yomon yo‘l: bu sababni emas, alomatni “davolash” bo‘ladi va liniya himoyasini yomonlashtirishi mumkin.
Yumshoq ishga tushirishli yoki ishga tushirish toki kichikroq bo‘lgan modellarga yoritgichlarni almashtirish haqiqatan ham yordam berishi mumkin. Shuningdek, NTC-termistor yoki boshqa ishga tushirish tokini cheklagich o‘rnatish ham foyda beradi.
2. Sizda radiokalit doimiy ravishda ishdan chiqyapti. Bu muammoni hal qilishning qanday yo‘llari bor?
Javobni ko‘rsatish
Asosiy variantlar:
1. NTC-termistor yoki ishga tushirish tokini cheklagich o‘rnatish.
2. Yumshoq ishga tushirishli yoritgichlar yoki drayverlardan foydalanish.
3. Katta yuklamani bir nechta guruhga bo‘lish, hammasini bir vaqtda yoqmaslik.
4. Og‘ir ishga tushirish rejimlariga mo‘ljallangan kommutatsiya qurilmasini tanlash.
3. NTC yuklamaga ketma-ketmi yoki parallel ulanadimi?