Ketma-ket va parallel ulanish
Ushbu darsda yuklamalarni ulashning eng asosiy ikki usulini ko‘rib chiqamiz: ketma-ket va parallel. Bu real elektr zanjirlarida — LED lenta, oddiy yoritgichlar hamda quvvat manbalarigacha — kuchlanish, tok va qarshilik qanday taqsimlanishini to‘g‘ri tushunish uchun kerak.
Mundarija
- 1. Ketma-ket ulanish
- 2. Parallel ulanish
- 3. O‘zini tekshirish uchun savollar
Om qonuni bilan allaqachon tanishdik. Endi bitta manbaga bir nechta yuklama ulanganida nima bo‘lishini ko‘ramiz: ular ketma-ket ulanadimi yoki alohida tarmoqlar bo‘yicha.
Ikki xil ulash usulining taqqoslanishi: ketma-ket ulanishda tok bir xil bo‘ladi, kuchlanish esa bo‘linadi; parallel ulanishda kuchlanish bir xil, tok esa tarmoqlar bo‘yicha taqsimlanadi.
Ketma-ket ulanish
Bir nechta yuklamani birin-ketin ulasangiz, barcha elementlardan bir xil tok oqadi.
Bunda manbaning umumiy kuchlanishi elementlar orasida taqsimlanadi. Zanjirdagi elementlar soni qancha ko‘p bo‘lsa, odatda har biriga to‘g‘ri keladigan kuchlanish ulushi shuncha kichik bo‘ladi.
Bunday zanjirni bosqichma-bosqich tahlil qilish qulay: tok hamma joyda bir xil, kuchlanish tushuvlari esa yig‘ilib boradi.
Parallel ulanish
Parallel ulanishda har bir yuklama manbaga alohida tarmoq sifatida ulanadi.
Shuning uchun har bir tarmoqda bir xil kuchlanish bo‘ladi — u manba kuchlanishiga teng.
Umumiy tok esa barcha tarmoqlardagi toklar yig‘indisiga bog‘liq: har bir yuklama o‘z ulushini oladi va bu toklar qo‘shiladi.
LED lenta misolida ketma-ket ulanish
Amaliy misol sifatida 3528 turidagi oddiy LED lentaning bitta segmentini olaylik. Segment ichida uchta LED va bitta rezistor ketma-ket joylashgan.
Demak, barcha elementlardan bir xil tok o‘tadi, 12 V manba kuchlanishi esa ular orasida taqsimlanadi.
Lenta segmenti sxemasi
Lentaning bitta segmentida uchta LED va rezistor bitta ketma-ket zanjir sifatida ishlaydi.
Kattaliklar qanday taqsimlanadi
Parallel ulanish
Parallel ulanish real elektr tizimlarida ancha ko‘p uchraydi. Rozetkalar, yoritgichlar guruhlari, lyustradagi bir nechta lampalar, avtomobil faralari va boshqa ko‘plab yuklamalar aynan shu usulda ulanadi.
Bunday ulanishda har bir tarmoqda manba kuchlanishiga teng bo‘lgan bir xil kuchlanish bo‘ladi.
Manba berishi kerak bo‘lgan umumiy tok esa ulangan barcha tarmoqlarning toklaridan yig‘iladi.
Ketma-ket ulanish — qisqacha
- Barcha elementlar bitta zanjirga ketma-ket ulangan
- Tok hamma joyda bir xil
- Kuchlanish yuklamalar o‘rtasida bo‘linadi
- Bitta element uzilsa, butun zanjir uziladi
Parallel ulanish — qisqacha
- Har bir yuklama alohida tarmoq orqali ulangan
- Tarmoqlarda kuchlanish bir xil
- Tarmoqlar toki umumiy tokka qo‘shiladi
- Bir tarmoqdagi nosozlik qolganlarini majburan o‘chirib qo‘ymasligi mumkin
O‘zini tekshirish uchun savollar
1. Senda 12 V li ikkita lampochka bor va ular parallel ulangan. Ularni quvvatlantirish uchun qanday kuchlanish kerak? Xuddi shu lampochkalar ketma-ket ulangan bo‘lsa-chi?
Javobni ko‘rsatish
Ketma-ket ulanishda kuchlanish lampalar o‘rtasida bo‘linadi, shuning uchun 12 V li ikkita lampa uchun taxminan 24 V talab qilinadi.
2. Ikkita 100 Om rezistorni parallel ulasak, qanday umumiy qarshilik chiqadi? Ularni ketma-ket ulasak-chi?
Javobni ko‘rsatish
Bir xil ikkita rezistor parallel ulanganda umumiy qarshilik bitta rezistornikidan ikki baravar kichik bo‘ladi: 50 Om.