Elektrotexnika asoslari 1c-dars

Simlardagi yo‘qotishlar, kabel kesimini tanlash va kuchlanish tushuvi

Ushbu darsda simlar ham zanjir ishiga ta’sir qilishini ko‘rib chiqamiz: ularning qarshiligi bor, ular qiziydi, kuchlanish yo‘qotishlarini keltirib chiqaradi va kesimni to‘g‘ri tanlashni talab qiladi. Bu, ayniqsa, past kuchlanishli tizimlarda muhim: yo‘lda bir necha volt yo‘qolishi ham darrov seziladi.

Mundarija

1. Simlarning qarshiligi
2. Qizish va ajraladigan quvvat
3. Kabel kesimini tanlash
4. Simlardagi yo‘qotishlar
5. O‘zini tekshirish uchun savollar

Nega bu mavzu muhim

Sim — bu “yo‘qotishsiz ideal mis bo‘lagi” emas. Unda qarshilik bor, shu sabab energiyaning bir qismi issiqlikka aylanadi. Sim juda ingichka yoki juda uzun bo‘lsa, u qizib ketishi mumkin, yuklamada esa siz kutganingizdan past kuchlanish paydo bo‘ladi.

Simlarning qarshiligi

Har qanday sim elektr qarshiligiga ega. Misda u alyuminiyga qaraganda kichikroq, ammo baribir nolga teng bo‘lmaydi.

Sim qarshiligi uchta omilga bog‘liq: material, uzunlik va kesim. Sim qancha uzun bo‘lsa — qarshilik shuncha ortadi. Sim qancha qalin bo‘lsa — qarshilik shuncha kamayadi.

Hisoblash uchun quyidagi formuladan foydalaniladi:

R = ρ × l / S

ρ — materialning solishtirma qarshiligi

l — sim uzunligi

S — kesim yuzasi

Mis uchun ushbu materialda 0,178 Ом×мм²/м qiymati qo‘llanadi. Amaliyotda esa eng muhimi mantiq: uzun va ingichka simning qarshiligi ko‘proq, qisqa va qalin simniki esa kamroq bo‘ladi.

Qarshilik qanday o‘zgaradi

Uzunlik ↑ → qarshilik ortadi

Kesim ↑ → qarshilik kamayadi

Mis odatda yo‘qotishlar bo‘yicha alyuminiydan yaxshiroq

Hisoblashda doim liniyaning to‘liq uzunligi yodda tutiladi

Simlarda ajraladigan quvvat. Simlarning qizishi

Simda qarshilik bo‘lgani uchun u ham yuklama kabi ishlaydi va energiyaning bir qismini issiqlik ko‘rinishida sarflaydi.

Qizishni baholash uchun quyidagi formula qulay:

P = I² × R

Ya’ni tok katta bo‘lsa, hatto kichik qarshilik ham sezilarli qizishga olib keladi.

Yo‘qotilgan quvvat “yo‘qolib ketmaydi” — u issiqlikka aylanadi. Qizish kuchli bo‘lsa, izolyatsiya yumshashi, qisqa tutashuv va avariya yuz berishi mumkin.

Nimalarni eslab qolish kerak

Tok qancha katta bo‘lsa, sim shuncha kuchli qiziydi

Simdagi yo‘qotish — foyda emas, bu qizishdir

Yuqori yuklama ostida juda ingichka sim ishlatish — yaxshi yechim emas

Kesimni tanlash — bu faqat samaradorlik emas, balki xavfsizlik masalasi ham

Kabel kesimini tanlash

Sim qizib ketmasligi va ortiqcha yo‘qotishlar bo‘lmasligi uchun uning kesimini to‘g‘ri tanlash kerak. Kabellar bir nechta standart o‘lchamlarda ishlab chiqariladi.

Mis sim uchun taxminiy amaliy baholashda quyidagi oddiy qoida yodda qoladi:

Har 10 A tok uchun sim kesimi kamida 1 mm² bo‘lgani ma’qul.

Tok 18 A bo‘lsa, 2 mm² kabel tomonga qarash mantiqan to‘g‘ri

Tok 0,6 A bo‘lsa, kichik kesim ham yetarli, masalan 0,75 mm²

Kabelning standart kesimlari

Kesim, mm²	Qiymatlar
Standart qator	0,5 · 0,75 · 1,0 · 1,5 · 2,0 · 2,5 · 4,0 · 6,0 · 10,0 · 16,0 · 25,0 · 35,0

Kesimdagi farq qanday ko‘rinadi

Kabel tanlashda yana nimalarga e’tibor berish kerak

Kesimdan tashqari, tomirlar materiali, ishlab chiqarish sifati, izolyatsiya turi va foydalanish sharoitlari ham muhim.

Maishiy va past kuchlanishli ishlarda odatda mis kabel tanlashga harakat qilinadi.

ГОСТ bo‘yicha kabel odatda e’lon qilingan kesimga yaqinroq bo‘ladi

ТУ bo‘yicha kabel amaldagi parametrlar bo‘yicha farq qilishi mumkin

Agar haqiqiy kesim kutilganidan kichik bo‘lsa, sim hisoblangandan ham ko‘proq qizishi mumkin

Simlardagi yo‘qotishlar

Manba bilan yuklama orasidagi simlar ham zanjirning bir qismi hisoblanadi. Shuning uchun kuchlanishning bir qismi faqat iste’molchida emas, simlarning o‘zida ham tushadi.

Manba 12 V bersa, bu 12 Vning hammasi yuklamagacha yetib boradi degani emas. Sim qancha uzun va tok qancha katta bo‘lsa, yo‘lda shuncha ko‘p kuchlanish “yo‘qoladi”.

Yo‘qotishlarni Om qonuni orqali baholash mumkin: yuklama toki va liniya qarshiligi ma’lum bo‘lsa, simlar qancha kuchlanishni “olib qo‘yishini” hisoblaymiz.

Bunda manbadan iste’molchigacha bo‘lgan ikki simning umumiy uzunligi hisobga olinadi, faqat bitta bo‘lak emas.

Yo‘qotishlarni kamaytirish uchun eslab qoling

Sim qancha ingichka va uzun bo‘lsa, undagi yo‘qotish shuncha katta bo‘ladi. Imkon qadar liniyani qisqaroq va qalinroq qilishga harakat qilinadi.
Tok ortishi bilan yo‘qotishlar juda tez ko‘payadi. Shu sabab bir xil quvvatda yuqoriroq kuchlanish ko‘pincha qulayroq bo‘ladi. Masalan, 24 V tizim bir xil quvvatda odatda 12 V tizimga qaraganda kichikroq tok beradi.

Teglar

#asoslar

O‘zini tekshirish uchun savollar

1. 24 V kuchlanishda 300 Vt quvvatli qurilmani ulash uchun sim kesimini tanlang.

Javobni ko‘rsatish

Avval tokni hisoblaymiz: I = P / U = 300 / 24 = 12,5 А.
Darsdagi qoida bo‘yicha har 10 A uchun taxminan 1 mm² kerak. Demak, 1,25 mm² dan kichigini olish tavsiya etilmaydi. Standart o‘lchamlardan mantiqan 1,5 mm² ni tanlash mumkin.

2. Sizda uzunligi 10 metr, kesimi 1 mm² bo‘lgan mis sim bor va undan 8 A tok oqmoqda. Liniya boshida 12 V bo‘lsa, sim oxirida qanday kuchlanish bo‘ladi? Shu simda qancha quvvat ajraladi?