An’anaviy yorug‘lik manbalari: lampalar, ularning quvvatlanishi va dimmerlash
Avvalgi bo‘limlarda elektr parametrlari, quvvat manbalari, drayverlar hamda yoritish texnikasining asosiy kattaliklarini ko‘rib chiqdik. Endi esa bevosita yorug‘lik manbalariga o‘tamiz: ular qanday tuzilgan, qanday quvvatlanadi va yorqinlikni boshqarish bilan qanchalik mos ishlaydi.
Dimmerlash deganda yorug‘lik manbai yorqinligini sozlash tushuniladi. Biroq har bir lampa buni bir xil darajada “yoqtirmaydi”: ayrimlari oson dimmerlanadi, boshqalari — faqat cheklangan diapazonda, yana ba’zilari esa umuman mos kelmaydi.
Ushbu darsda lampalarning ikki klassik turi — cho‘g‘lanma va lyuminestsent lampalarni tahlil qilib, ularning kuchli va zaif tomonlari, quvvatlanish talablari hamda boshqaruvdagi o‘ziga xosliklarini tushunib olamiz.
Mundarija
- 1. Cho‘g‘lanma lampalar
- 2. Lyuminestsent lampalar
- 3. O‘zini tekshirish uchun savollar
Asosiy an’anaviy yorug‘lik manbalari
Cho‘g‘lanma lampalar
Elektr yoritish tarixi aynan cho‘g‘lanma lampadan boshlangan. Uning ishlash tamoyili oddiy: elektr energiyasi spiralni taxminan 2500–2800 K gacha qizdiradi va u natijada yorug‘lik chiqarib porlaydi.
Mohiyatan cho‘g‘lanma lampa avvalo qizdiruvchi qurilma, keyin esa yorug‘lik manbai hisoblanadi. Shu sababli uning yorug‘lik qaytimi yuqori emas: oddiy lampalarda taxminan 10 lm/Vt, galogenlarda esa qariyb 20 lm/Vt.
Bunday lampalarning xizmat muddati ham katta emas — o‘rtacha 100 dan 2000 soatgacha. Ular mo‘rt: shisha kolba zarbadan shikastlanishi mumkin, cho‘g‘lanma ip esa tebranish va tez-tez yoqib-o‘chirishni yomon ko‘radi.
Ishlash harorati yuqori bo‘lgani uchun cho‘g‘lanma lampalarni yonuvchan materiallar yaqiniga o‘rnatish tavsiya etilmaydi.
Afzalliklari
Quvvatlanishi va yorqinlikni sozlash
220 V ga mo‘ljallangan maishiy cho‘g‘lanma lampalar odatda stabilizator va tok cheklagichlarsiz, tarmoqqa to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanadi.
Past kuchlanishli lampalar, masalan 12 V galogen lampalar, tarmoq kuchlanishini kerakli darajagacha tushiradigan transformatorni talab qiladi.
Cho‘g‘lanma lampalar deyarli butun diapazonda — 0 dan 100% gacha — yaxshi dimmerlanadi. Bu fazani kesish orqali ham, kuchlanishni o‘zgartirish yoki ShIM orqali ham amalga oshishi mumkin.
Bundan tashqari, ularni ketma-ket ulash mumkin: bunda yorqinlik kamayadi, xizmat muddati esa ortadi.
Lyuminestsent lampalar
Keyinroq, tejamkorroq yechim sifatida lyuminestsent va kompakt-lyuminestsent lampalar paydo bo‘ldi.
Bunday lampalarda elektr maydoni ta’sirida simob bug‘lari yorishadi. Nurlanish ultrabinafsha sohada yuzaga kelgani sababli, kolba ichki tomondan lyuminofor bilan qoplangan bo‘ladi — u ultrabinafshani ko‘rinadigan yorug‘likka aylantiradi.
Lyuminestsent lampalarda spektr uzluksiz emas, chiziqli bo‘ladi. Shu bois rang uzatish ko‘pincha cho‘g‘lanma lampalarnikiga qaraganda pastroq.
Biroq samaradorligi ancha yuqori: taxminan 50–70 lm/Vt, xizmat muddati esa odatda 5000 soatdan oshadi.
Quvvatlanishi
Lyuminestsent lampa ishlashi uchun PRA — ishga tushirish va rostlash apparati kerak bo‘ladi.
Eski sxemalarda elektromagnit PRA qo‘llanilgan: drossel va starter. Ular ko‘pincha g‘uvillab ishlardi va sezilarli miltillash berardi.
Zamonaviy elektron ishga tushirgichlar yaxshiroq ishlaydi va pulsatsiya kamroq, ammo yorug‘lik sifati masalasi baribir to‘liq hal bo‘lib ketmaydi.
Dimmerlash
Oddiy lyuminestsent lampalar, odatda, dimmerlanmaydi. Qolaversa, mos kelmaydigan dimmer orqali ishlatish ularning xizmat muddatini qisqartiradi.
Elektron PRA ga ega ayrim maxsus modellarda yorqinlikni sozlash mumkin, lekin bu odatda qadoqda alohida ko‘rsatiladi.
Hatto shunday bo‘lganda ham, sozlash diapazoni cheklangan: minimal yorqinlik ko‘pincha 20–25% atrofida qoladi.
Qisqacha taqqoslasak
O‘zini tekshirish uchun savollar
1. Cho‘g‘lanma lampalarni dimmerlash mumkinmi? Energiya tejamkorlarini-chi?
Javobni ko‘rsatish
2. 220 V cho‘g‘lanma lampani quvvatlash uchun nima kerak?